شايد براي يك گزارشگر مطبوعاتي سخت‏ترين كار اين باشد كه بخواهد از يك موضوع تكراري گزارش تهيه كند. به خصوص اگر سوژه گزارش يك سوژه نخ نما و كاملا كليشه‏اي به نام «كشف‏رود» باشد. آبياري سبزي‏ها و صيفي‏جات حاشيه رود تاريخي كشف‏ در مشهد با فاضلاب خام انساني و پساب‏هاي صنعتي براي گزارشگران و خبرنگاران مشهدي يك سوژه تكراري و صددرصد نخ نماست اما هربار كه به اين منطقه مراجعه كرده و قرار مي‏شود، گزارش جديدي تهيه كنيم، با ابعاد و زواياي تازه‏اي روبه‏رو مي‏شويم.

در اين ميان اگرچه روزنامه‏ها و خبرگزاري‏هاي مشهدي در كنار صدا و سيماي مركز خراسان رضوي بارها و بارها از آبياري سبزي و صيفي‏جات حاشيه كشف‏رود با فاضلاب خام انساني و پساب صنعتي گزارش تهيه كرده و نسبت به خطرات اين فاجعه زيست محيطي كه كمتر از خطر سيل و زلزله نيست، هشدار داده‏ اما تاكنون هيچ اقدام ‏قاطعي براي برخورد و حذف سبزي‏ها و صيفي‏جات آلوده مزارع حاشيه كشف‏رود نشده و 3ميليون جمعيت مشهد و بيش از 20ميليون زائر ايراني و غيرايراني هر ساله سبزي و صيفي‌جاتي را مصرف مي‏كنند كه آلوده به مواد خطرناك و ناقل انواع بيماري‏هاست.
وجود كرم آسكاريس و انگل در سبزي و صيفي‏جات مزارع حاشيه كشف‏رود به تاييد كارشناسان مركز بهداشت خراسان رضوي رسيده و به اعتقاد پزشكان انواع سرطان‏هاي خطرناك مانند سرطان كبد و همچنين بيماري‏هايي چون فلج اطفال، حصبه، هپاتيت A، كيست انگلي و ... از مهم‏ترين عوارض مصرف سبزي و صيفي مزارع حاشيه كشف‏رود در مشهد است.
ورود فاضلاب واحدهای آبکاری، قالیشویی، پوست و چرم، پساب واحدهای مختلف و وارد شدن به کشف رود معضلات غیرقابل جبرانی را بوجود آورده است. فاضلاب صنعتی حاصل از فعالیت های شهرک صنعتی توس از تصفیه خانه پرکندآباد، فاضلاب صنعتی واحدهای آبکاری منطقه دهرود، صنایع پوست و چرم همت آباد و واحدهای قالیشویی منطقه التیمور، فاضلاب خانگی تصفیه خانه اولنگ و پرکندآباد، زه آب های کشاورزی حاوی سموم و کودهای شیمیایی و فاضلاب های تصفیه نشده مناطق مختلف مشهد از جمله آلودگی هایی است که به طور غیرقانونی به بستر این رود تخلیه می شود.
فروش پساب آلوده به كشاورزان
امسال هم با نزديك شدن به فصل برداشت محصولات كشاورزي از جمله گوجه فرنگي، خيار، كدو، فلفل و... يك‌بار ديگر در يك صبح تابستاني در حالي كه عقربه‌هاي ساعت 7:30 صبح را نشان مي‌دهد به همراه راننده و عكاس روزنامه راهي تصفيه خانه پركندآباد در انتهاي شهرك امام علي(ع) مي‏شوم.
خيابان‏ها و چهارراه‏هاي شهر را يكي يكي رد مي‏كنيم تا به شهرك امام علي(ع) مي‏رسيم. اينجا جاده توس است و ساختمان‏هاي شيك و آدم‏هاي اتوكشيده جاي خودرا به خانه‏هاي محقر و آدم‏هاي زحمت كش مي‏دهند.
اولين بار نيست كه به اين منطقه مي‏آيم براي همين است كه منطقه را مثل كف دستم مي‏شناسم. ماشين از كوچه‏ها و خيابان‏هاي محروم جاده توس مي‏گذرد و با آدرسي كه به راننده مي‏دهم چند دقيقه بعد از پشت تصفيه خانه پركندآباد سر در مي‏آوريم. آن‏هايي كه پشت تصفيه خانه پركندآباد رفته‏اند، به خوبي مي‏دانند كه با درياچه‏اي از پساب تصفيه شده تصفيه خانه پركندآباد روبه‏رو مي‏شوندكه براساس اسناد موجود، شركت آب منطقه‏اي خراسان، اين پساب را به كشاورزان حاشيه كشف رود فروخته است. شايد در نگاه اول فروش اين پساب كه به ظاهر بايد براي آبياري صنوبر استفاده شود. اشكالي نداشته باشد اما وقتي در لابه لاي صحبت با كشاورزان و مشاهدات عيني متوجه مي‏شوم از اين پساب تصفيه شده براي آبياري سبزي و صيفي نيز استفاده مي‏شود، حق دارم كه نگران باشم و تعجب كنم. حافظه‏ام را كه مرور مي‏كنم، ياد صحبت‏هاي مهندس يوسف علي پزشك كارشناس بهداشت محيط و حرفه‌اي استان خراسان مي‏افتم كه اعتقاد داشت؛ اين پساب اگر چه تصفيه شده است اما ميزان آلودگي از حد استاندارد بالاتر است و استفاده از اين پساب براي آبياري سبزي و صيفي حاشيه كشف‏رود جايز نيست. او به من گفته بود كه برخي از كشاورزان منطقه به بهانه آبياري صنوبر از اين پساب استفاده مي‏كنند. اما واقعيت اين است كه صنوبر بهانه است و اين پساب براي آبياري سبزي و صيفي استفاده مي‏شود. پزشك گفته بود كه ما دراين باره حتي به دادستاني هم نامه زده‏ايم و موضوع را مكتوب اعلام كرده‏ايم صداي موتورهاي پمپ كار گذاشته شده در اطراف درياچه پساب در پشت تصفيه خانه پركندآباد آزاردهنده است. عكاس روزنامه مدام عكس مي‏گيرد و با اشاره به من مي‏فهماند كه موتورهاي پمپ گوش او را هم آزار مي‏دهد. دوباره نگاهي به درياچه پساب مي‏اندازم و اين بار ياد صحبت‏هاي محمدحسين قادري معاون محيط انساني سازمان حفاظت محيط زيست خراسان رضوي مي‏افتم كه او هم در صحبت‏هايي كه با هم داشتيم، اظهار نظر مهندس پزشك را تاييد كرده و گفته بود: آلودگي اين پساب‏ها از حد استاندارد بيشتر است. به گفته او اگرچه صنوبر استفاده خوراكي ندارد اما آبياري اين گياه با پساب تصفيه شده تصفيه خانه پركندآباد نيز داراي اشكال است چراكه گياه قسمتي از اين پساب را جذب مي‏كند و باقي‏مانده آن به سفره‏هاي زيرزميني نفوذ كرده و از آنجايي كه ميزان آلودگي اين پساب بيشتر از حد استاندارد است، مي‏تواند باعث آلودگي آب‏هاي زیرسطحي شود.
لوله‏هاي سياه درمزارع كشاورزي
قطعه به قطعه زمين‏هاي كشاورزي اطراف تصفيه خانه پركندآباد را مي‏شناسم. حتي به خوبي يادم هست كه سال گذشته در اين مزارع چه محصول كشت مي‏شد. اينجا امسال نسبت به سال گذشته هيچ فرقي نكرده است.
كشاورزان با آسودگي خاطر به كشاورزي مشغولند. رهگذران رد مي‏شوند، كارشناسان تصفيه‏خانه در محل آزمايشگاه مشغول كارند و لوله‏هاي سياه همچون ماري بزرگ از وسط زمين‏هاي كشاورزي عبور كرده و پساب‏هاي آلوده پشت تصفيه خانه پركندآباد را به جاي جاي زمين منتقل مي‏كنند. اينجا هيچ فرقي نكرده يعني هميشه همين طور بوده و انگار قرار نيست؛ هيچ فرقي بكند. تنها فرقش با سال گذشته اين است كه قسمتي از جاده خاكي حاشيه تصفيه خانه پركندآباد آسفالت شده براي همين ديگر قرار نيست؛ ماشين روزنامه را چند كيلومتر پايين تر پارك كرد و بقيه راه را پياده رفت. دوباره نگاهي به مزارع سبزي و صيفي‏ مي‏كنم اينجا هيچ فرقي نكرده انگار قرار نيست؛ هيچ وقت فرق كند. كدو، گوجه‏فرنگي، بادمجان، ذرت، فلفل، گندم و انواع سبزي در مزارع حاشيه كشف‏رود به مرحله برداشت نزديك مي‏شود. خوب مي‏دانم كه اين محصولات آلوده به زودي وارد بازار مي‏شود و سرسفره‏ها قرار خواهند گرفت. نگاهي به گياهان صيفي مي‏كنم، انگار شاداب نيستند اينجا هيچ فرقي نكرده است.
ارمغان سرطان
عقربه‏هاي ساعت مدام برروي صفحه گرد به دنبال هم مي‏دوند و زمان منتظر هيچ كس نمي‏ماند. امروز قرار است؛ طول حاشيه كشف‏رود را برويم ساعت نزديك 9 صبح است كه دوباره حركت مي‌كنيم، از تصفيه خانه پركندآباد تا تصفيه خانه اولنگ يعني درست طول رودخانه كشف‏رود. فاصله‏اي كه بيش از 50كيلومتر مي‏شود. راننده دوباره استارت مي‏زند و هم عرض با كشف‏رود كه روزگاري رودحياتي مشهد بود اما اكنون بايد براي آن فاتحه خواند، حركت مي‏كنيم. كشف‏رود در ميان دره كشف‏رود خراسان رضوي جاري است اين روخانه از كوه‏هاي هزار مسجد و بينالود سرچشمه مي‏گيرد طول رودخانه 290كيلومتر است كه پس از ادامه مسير در محل پل خاتون سرخس به رودخانه هريرود مي‏پيوند و از آنجا به بعد، رودخانه تجن نام گرفته و به سمت تركمنستان ادامه مي‏يابد و در ريگزارهاي تركمنستان فرو مي‏رود.
فاصله‏اي كه اين رودخانه از تصفيه خانه پركندآباد تا تصفيه خانه اولنگ در جاده ميامي‏مجاورت پليس راه سرخس طي مي‏كند، 42كيلومتر است و ما كه بايد هم عرض اين رودخانه و از محله‏هاي مختلف مشهد عبور كنيم، پيش تر از 50كيلومتر بايد راه برويم. راننده خيابان‏هاي مختلف مشهد را رد مي‏كند تا به «التيمور» مي‏رسيم. منطقه‏اي قديمي‏در مجاورت كشف‏رود. اينجا هم زمين‏هاي كشاورزي زيادي به چشم مي‏خورد عمده محصولي كه در اين منطقه كشت مي‏شود، نيز سبزي و صيفي‏ است اما اينجا وضعيت تاسف بارتر از هر نقطه ديگري است. فلزات سنگين و حاوي مواد سربي كه به تاييد كارشناسان بهداشت و پزشكان رسيده است وارد اين قسمت از كشف‏رود مي‏شود. پساب صنعتي حاصل از فعاليت كارگاه‏هاي قاليشويي، واحدهاي آبكاري، صنايع پوست و چرم و... مستقيم به اين نقطه از كشف‏رود مي‏ريزد و به گفته كارشناسان پساب حاصل از فعاليت اين كارگاه‏ها و واحدهاي صنعتي حاوي سموم و فلزات سنگين از جمله نيكل و آرسنيك است. در جايي كه ما ايستاده‏ايم، دور تا دور يك زمين كشاورزي صنوبر كشت شده و صداي موتور پمپ كه فاضلاب را براي آبياري صنوبر مي‏كشد، به گوش مي‏رسد. آن سوتر اما چند موتور پمپ ديگر به صورت غيرمجاز به چشم مي‏خورد كه فاضلاب و پساب صنعتي را براي آبياري مزارع سبزي و صيفي از رودخانه بالا مي‏كشد.
پساب‏هاي خانگي به كشف‏رود مي‏ريزد
با ديدن اين صحنه‏ها باز هم تاسفم بيشتر مي‏شود، وقتي ياد سبزي‏ها و صيفي‏جات و ميوه‏هاي ميوه فروشي محل مي‏افتم، ناخودآگاه حالم بد مي‏شود با خودم قصد مي‏كنم، ديگر سبزي نخرم. راننده با آدرسي كه به او مي‏دهم، دوباره حركت مي‏كند. از التيمور راه جديدي است كه به منطقه گلشهر مي‏رود. خيابان تازه تاسيس شده را مي‏رويم تا به گلشهر مي‏رسيم اينجا هم فقر روايت زندگي مردمانش است. محروميت و كمبود امكانات دراين نقطه از شهر بيداد مي‏كند. كشف‏رود از حاشيه گلشهر هم عبور مي‏كند. اينجا پساب‏هاي خانگي و آب‏هاي حاصل از حمام عمومي‏منطقه به كشف‏رود مي‏ريزد. بازهم در زمين‏هاي كشاورزي اطراف گلشهر كشاورزاني را مي‏بينم كه آسوده در حال كارند. اما وقتي خوب فكر مي‏كنم متوجه مي‏شوم؛ كشاورز كه گناهي ندارد. پيرمرد كشاورز كم سواد يا بيسواد كه نمي‏تواند، مثل يك كارشناس محيط‏زيست يا بهداشت مواد سمي‏فاضلاب را بشناسد و نسبت به خطرات آن آگاه باشد.
دوباره به راه مان ادامه مي‌دهيم. از انتهاي گلشهر راه ميان بري است كه ما را به سمت روستاي كريم‏آباد و از آنجا به سمت جاده سرخس و در نهايت به جاده ميامي‏هدايت مي‏كند. قسمتي از راه خاكي است اما راننده به راه خودش ادامه مي‏دهد. بعداز چند كليومتر دوباره به جاده آسفالت مي‏رسيم اينجا جاده ميامي‏است كه به طور مستقيم به تصفيه خانه اولنگ مي‏رسد. البته هنوز حدود 12-10كيلومتر ديگر بايد برويم. چند دقيقه بعد به نزديكي‏هاي تصفيه خانه اولنگ مي‏رسيم هوا رفته رفته گرم‏تر مي‏شود. اينجا در جاده ميامي‏تانكرهاي فاضلاب در حال رفت و برگشت از تصفيه خانه اولنگ اند. تانكرهاي كوچك و بزرگ كه هر كدام از آن‏ها هزاران ليتر فاضلاب خام انساني را در طول شبانه روز در حاشيه كشف‏رود دراين نقطه از شهر خالي مي‏كنند. بين خودمان باشد ولي بعضي از اين تانكرها فاضلاب خود را به طور مستقيم در زمين‏هاي كشاورزي اطراف رها مي‏كنند. البته فكر نمي‏كنم، كشاورزان از اين موضوع ناراحت باشند چراكه زحمت آن‏ها هم كمتر مي‏شود. به تصفيه خانه اولنگ كه مي‏رسيم، در قسمتي از منطقه درست چسبيده به تصفيه خانه با صحن تاسف بار ديگري روبه‏رو مي‏شوم. اينجا دريايي از فاضلاب خام انساني است. بوي مشمئز كننده فاضلاب غيرقابل تحمل است. تانكرها يكي يكي فاضلاب خود را خالي مي‏كنند و مي‏روند. شنيده بودم هر 3دقيقه يك تانكر حامل فاضلاب حدود 10هزار ليتر فاضلاب را درا ين قسمت از كشف‏رود خالي مي‏كند اما تا وقتي با چشم خودم نديده بودم، عمق فاجعه برايم مشخص نبود. اينجا ديگر آخر خط است. تانكرها يكي يكي مي‏آيند و تخليه مي‏كنند و مي‏روند. سوسك، موش، پشه، مگس و حتي حيواناتي مانند سگ‏هاي ولگرد دور تا دور درياي فاضلاب براي خود پرسه مي‏زنند. عكاس روزنامه ناگهان از بوي مشمئز كننده فاضلاب حالش بد مي‏شود. دوربين را از او مي‏گيرم و خودم مشغول عكاسي مي‏شوم. چند دقيقه بعد عكاس در حالي كه پارچه‏اي را دور دهانش بسته دوباره مي‏آيد و دوربين را به او تحويل مي‏دهم.
براي تخليه بهتر فاضلاب يك سكوي بتني درست كرده‏اند. تانكرهاي حامل فاضلاب روي اين سكو قرار گرفته و محموله خود را تخليه مي‏كنند. به طور معمول هر 3 دقيقه يك بار يك تانكر 10هزار ليتري فاضلاب خام انساني كه از منازل شهروندان جمع‏آوري كرده را در اين نقطه از شهرخالي مي‏كند. بيش از 15دقيقه از حضورم در اين محل مي‏گذرد و در اين بين 5 يا6 تانكر فاضلاب را مي‏بينم كه با خيالي آسوده فاضلاب‏هاي خام انساني را تخليه مي‏كنند. اينجا واقعا آخر خط است و فكر مي‏كنم، مي‏شود؛ ناله‏هاي محيط زيست و طبيعت را شنيد كه در اين نقطه از شهر نفس‏هاي آخر را مي‏كشد با ديدن اين صحنه‏ها واقعا تاسف مي‏خورم. با خودم فكر مي‏كنم يعني مسئولان مختلف تاكنون اين منطقه را نديده اند. راستي بهتر نيست؛ مسئولان به جاي برگزاري نشست خبري و ايراد سخنراني درباره كشف‏رود يك بار فقط يك بار از پشت ميزهاي خود تكان خورده و اداره را با ميز و صندلي و كولر گازي‏اش رها كرده و به اين منطقه سري بزنند. ديدن اين صحنه‏ها برايم غيرقابل تحمل است. وقتي به سبزي‏ها و صيفي‏جاتي كه با اين فاضلاب آبياري خواهند شد، فكر مي‏كنم، حالم دگرگون مي‏شود. از اين مي‏ترسم كه روزي كار به جايي برسد كه نتوان كاري كرد. راستي با اين وضع آيا آيندگان ما را خواهند بخشيد؟
عقربه‌هاي ساعت از 12:35 هم رد شده كه آماده برگشت مي‌شويم از تصفيه‌خانه اولنگ كه خارج مي‌شويم دوباره سبزي‌ها و صيفي‌‌هاي حاشيه كشف‌رود در ذهنم خطور مي‌كند.